Bài 73.


8. THIỀN SƯ CHÍ TRIỆT 志徹 Ở GIANG TÂY 江西

Người ở Giang Tây, họ Trương, tên Hành Xương. Lúc nhỏ Xương làm hiệp khách, từ khi thiền tông phân hóa thành Nam Bắc, chủ hai tông tuy không có bỉ ngã nhưng đồ lữ tranh nhau sanh ưa ghét, khi đó môn nhân Bắc Tông tự lập sư Tú làm Tổ thứ sáu, mà đố kỵ việc truyền y cho Huệ Năng Đại sư được thiên hạ đều biết. Nhưng Tổ là Bồ tát dự biết chuyện đó, để trước mười lượng vàng ở phương trượng. Bấy giờ Hành Xương nhận lời với môn nhân Bắc Tông, nửa đêm giấu đao vào thất Tổ sắp muốn ra tay, Tổ đưa cổ mà nhận, Hành Xương vung đao chém ba lần đều không gây tổn hại.
Tổ nói:

- Gươm chánh chẳng làm việc tà, gươm tà chẳng làm việc chánh. Ta chỉ nợ ông vàng không nợ ông mạng.

Hành Xương sợ hãi ngã xuống đất, hồi lâu mới tỉnh lại, xót xa hối lỗi bèn xin xuất gia. Tổ đưa vàng cho, nói:

- Ông hãy đi đi. Sợ đồ chúng biết được lại hại ông, ngày khác nên đổi hình dạng mà đến, ta sẽ thu nhận ông.

Hành Xương tuân lời bỏ trốn trong đêm. Sau xuất gia đầu tăng, thọ giới cụ túc, tinh tấn tu hành. Một hôm nhớ lời Tổ dặn, từ xa đến lễ ra mắt, Tổ nói:

- Ta trông ông lâu rồi, sao ông đến muộn vậy?

Đáp:

- Xưa nhờ ân Hòa thượng tha tội, nay tuy xuất gia khổ hạnh trọn khó báo đáp thâm ân. May ra chỉ được truyền pháp độ sanh mà thôi!
Đệ tử thường xem kinh Niết bàn chưa hiểu nghĩa thường, vô thường, xin Hòa thượng từ bi tóm lược nói rõ nghĩa cho.

Tổ nói:

- Vô thường tức là Phật tánh; hữu thường tức là tâm phân biệt, tất cả các pháp thiện ác.

Đáp:

- Lời Hòa thượng nói đó rất trái kinh văn.

Tổ nói:

- Ta truyền tâm ấn Phật, sao dám trái với Kinh Phật?

Đáp:

- Kinh nói Phật tánh là thường, Hòa thượng lại nói vô thường. Các pháp thiện ác cho đến tâm bồ đề đều là vô thường, Hòa thượng lại nói là thường. Thế thì trái ngược nhau, khiến học nhân càng sanh thêm nghi hoặc.

Tổ nói:

- Kinh Niết bàn trước đây ta đã nghe ni Vô Tận Tạng đọc tụng một lần rồi vì ni giảng thuyết. Không có một chữ một nghĩa nào chẳng hợp với kinh văn, cho đến nay vì ông trọn không có hai lời.

Đáp:

- Học nhân trình độ trí thức mê mờ nông cạn, mong Hòa thượng uyển chuyển khai thị.

Tổ nói :

- Ông biết chăng? Phật tánh nếu thường thì còn nói gì các pháp thiện ác, cho đến cùng kiếp không có một người nào phát tâm bồ đề. Thế nên ta nói Phật tánh vô thường, chính là Phật thuyết đạo chơn thường vậy.
Lại nữa, tất cả các pháp nếu vô thường thì vật vật đều có tự tánh (ngã) ắt phải chịu đựng sanh tử và tánh chơn thường ắt phải có chỗ chẳng biến khắp. Thế nên ta nói tất cả các pháp là thường, chính là Phật thuyết nghĩa chơn vô thường vậy.
Đức Phật lúc đầu vì phàm phu ngoại đạo chấp với tà thường, những người nhị thừa với thường cho là vô thường cộng thành tám cái điên đảo. Thế nên trong kinh Niết bàn liễu nghĩa, Phật dạy nhằm phá cái thiên kiến của họ mà chỉ rõ cái chơn thường, chơn ngã, chơn tịnh. Ông nay theo lời trái nghĩa, cho vô thường là đoạn diệt và hiểu thường như trơ trơ chết cứng, mà hiểu sai đi vi ngôn tối hậu viên diệu của Phật. Giá có xem kinh đến ngàn lần phỏng có ích lợi gì?

Nhữ tri phủ, Phật tính nhược thường, canh thuyết thập ma thiện ác chư pháp, nãi chí cùng kiếp vô hữu nhất nhân phát bồ đề tâm giả. Cố ngô thuyết vô thường, chính thị Phật thuyết chân thường chi đạo dã, hựu nhất thiết chư pháp nhược vô thường giả, tức vật vật giai hữu tự tính dong thụ sinh tử, nhi chân thường tính hữu bất biến chi xứ. Cố ngô thuyết thường giả, chính thị Phật thuyết chân vô thường nghĩa dã, phật tỉ vi phàm phu ngoại đạo chấp ư tà thường, chư nhị thừa nhân ư thường kế vô thường cộng thành bát đảo cố. Ư Niết bàn liễu nghĩa giáo trung, phá bỉ thiên kiến, nhi hiển thuyết chân thường chân ngã chân tịnh. Nhữ kim y ngôn bội nghĩa, dĩ đoán diệt vô thường cập xác định tử thường, nhi thác giải Phật chi viên diệu tối hậu vi ngôn túng lãm thiên biến hữu hà sở ích.

汝知否, 佛 性若常, 更說什麼善惡諸法, 乃至窮劫 無有一 人發菩提心者. 故吾說無常, 正是佛說真常之 道也. 又一 切諸法若無常者, 即物物皆有自性容受生死, 而真常性有不遍之 處. 故吾說常者, 正是佛說真無常義也. 佛比為凡夫外道執於邪常, 諸二 乘人於常計無常共成八 倒故, 於涅槃了 義教中, 破彼偏 見, 而顯說真常真我真淨. 汝今依言背義, 以 斷滅無常及確定死常, 而錯解佛之 圓妙最後微言. 縱覽千遍有何 所益.

Hành Xương chợt như người tỉnh cơn say, mới nói kệ:

Nhân thủ vô thường tâm,
Phật diễn hữu thường tánh.
Bất tri phương tiện giả,
Do xuân trì chấp lịch.
Ngã kim bất thi công,
Phật tánh nhi hiện tiền.
Phi sư tương thọ dữ,
Ngã diệc vô sở đắc.

因守無常心　　
佛演有常性
不知方便 者　　
猶春池執礫
我今不施功 　　
佛性而見前
非師相授與　　
我亦無所得

Do vì chúng sanh chấp vô thường,
Phật nói tánh hữu thường.
Người chẳng hiểu phương tiện,
Như ao xuân mò gạch.
Tôi nay chẳng dụng công,
Mà Phật tánh hiện tiền.
Không phải thầy truyền cho,
Tôi cũng không sở đắc.

Tổ nói:

- Ông nay triệt ngộ, nên gọi tên là Chí Triệt.

Sư lễ tạ rồi rút lui.